Architektura modernistyczna pozostawiła w Poznaniu imponujący ślad, który do dziś stanowi jeden z najciekawszych rozdziałów miejskiej historii urbanistycznej i estetycznej. Styl ten, który w założeniu miał być funkcjonalny, demokratyczny i wolny od ornamentu, odcisnął swoje piętno na zabudowie stolicy Wielkopolski już od lat 20. XX wieku, rozwijając się dynamicznie zarówno przed wojną, jak i w okresie powojennej odbudowy. Miasto pełne jest przykładów modernizmu – zarówno w formie monumentalnych gmachów, jak i bardziej kameralnych realizacji osiedlowych.
Ikony modernizmu w ścisłym centrum Poznania
Śródmieście Poznania to prawdziwa mapa pamięci modernizmu – nie tylko pod względem historycznym, ale także w ujęciu architektonicznym. Już na samym początku warto zwrócić uwagę na dawny Dom Towarowy Alfa, dziś znany jako Alfa Centrum, przy ul. Św. Marcin. Ten masywny budynek z prefabrykowanych płyt, wzniesiony w latach 60., reprezentuje późny modernizm i socrealistyczne ambicje urbanistyczne, próbujące odtworzyć centrum jako monumentalną oś handlowo-reprezentacyjną.
Zupełnie inną estetykę prezentuje modernistyczny budynek Poczty Głównej, zrealizowany w latach 30. XX wieku. Jego wyważone proporcje, proste podziały fasady i rytmiczne okna świadczą o przemyślanej grze między funkcją a formą. Tuż obok, w okolicy placu Wolności, uwagę przykuwa także dawny Bank Rolników (dziś siedziba jednego z banków komercyjnych), który swoją surowością i elegancją pokazuje, jak modernizm potrafił budować autorytet instytucji publicznej.
Warto również wspomnieć o modernistycznych kamienicach z lat 20. i 30. – ich gładkie elewacje, subtelne zaokrąglenia narożników i funkcjonalne balkony tworzą spójną wizję miasta nowoczesnego, świadomego zmian cywilizacyjnych i kulturowych zachodzących w XX wieku. Centrum Poznania to zatem nie tylko przestrzeń administracyjna, ale przede wszystkim żywa ekspozycja modernistycznej architektury miejskiej.
Modernistyczne osiedla mieszkaniowe i ich urbanistyczna spuścizna
Modernizm w Poznaniu nie ograniczał się do monumentalnych gmachów publicznych – jego ideały najlepiej wybrzmiały w projektach mieszkaniowych, które miały podnieść standard życia mieszkańców i wprowadzić nowe wzorce urbanizacji. Szczególne znaczenie ma tutaj Osiedle Warszawskie oraz rejon dzisiejszej Dzielnicy Grunwaldzkiej.
Najważniejsze cechy modernistycznych osiedli mieszkaniowych w Poznaniu to:
-
wyraźne podziały funkcjonalne między strefą mieszkalną, rekreacyjną i usługową,
-
otwarte dziedzińce i zieleńce między budynkami, które miały zapewniać lepsze doświetlenie i przewietrzanie mieszkań,
-
zastosowanie nowoczesnych materiałów budowlanych (żelbet, cegła klinkierowa, prefabrykaty),
-
brak zbędnych zdobień i nacisk na geometryczną prostotę brył.
Osiedla takie jak Winogrady, Rataje czy część Piątkowa to powojenne kontynuacje tej myśli – projektowane jako „miasta w mieście”, z własną infrastrukturą społeczną, szkołami, domami kultury i ciągami handlowymi. Mimo że wiele z tych struktur dzisiaj wymaga rewitalizacji, ich układ przestrzenny oraz urbanistyczna logika wciąż budzą szacunek i są przedmiotem badań architektów i planistów.
Modernistyczne osiedla to także świadectwo epoki, która stawiała na funkcjonalność, egalitaryzm i nowoczesność, niezależnie od dominującego systemu politycznego. To one w największym stopniu ukształtowały codzienność poznaniaków przez dziesięciolecia.
Architektura użyteczności publicznej z lat 30. i powojennego modernizmu
Architektura modernistyczna w Poznaniu pozostawiła trwały ślad również w sferze budownictwa użyteczności publicznej. W okresie międzywojennym, a później w latach powojennej odbudowy, projektowano budynki odpowiadające na potrzeby dynamicznie rozwijającego się społeczeństwa miejskiego. Gmachy szkół, szpitali, urzędów i obiektów sportowych powstawały z myślą o maksymalnej funkcjonalności oraz czytelnej strukturze przestrzennej, przy jednoczesnym zachowaniu estetycznej dyscypliny.
Warto wskazać tu m.in. budynek Collegium Chemicum Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza przy ul. Grunwaldzkiej. Zaprojektowany w latach 50., a rozbudowany później, zachowuje modernistyczny sznyt – duże przeszklenia, horyzontalne pasy okien, surowa elewacja i stonowana kolorystyka pokazują wpływy Bauhausu i późnego funkcjonalizmu. Innym przykładem jest dawny Szpital Miejski przy ul. Szkolnej, gdzie układ pawilonowy miał wspierać lepszą wentylację i izolację sanitarną – dziś to często pomijany, ale znaczący obiekt na mapie modernistycznego dziedzictwa Poznania.
Niezwykle ciekawym przypadkiem jest również dawny Dom Studencki „Jowita”, którego geometryczna bryła i monumentalna, ale klarowna struktura, wpisują się w stylistykę późnego modernizmu z epoki PRL-u. Był to budynek nie tylko mieszkalny, ale pełnił również rolę społeczną i integracyjną – jako przestrzeń wspólnoty akademickiej.
Budynki użyteczności publicznej stanowią o sile modernizmu nie tylko jako estetyki, ale jako narzędzia porządkowania i organizowania życia zbiorowego. Dziś wiele z nich wymaga renowacji, jednak ich potencjał urbanistyczny i architektoniczny pozostaje niepodważalny.
Przemiany i renowacje – jak dziś żyje modernizm w Poznaniu
Współczesna sytuacja architektury modernistycznej w Poznaniu to temat wielowarstwowy. Z jednej strony obserwujemy rosnącą świadomość jej wartości kulturowej i historycznej – z drugiej, część obiektów wciąż czeka na ratunek lub jest poddawana nieudanym modernizacjom, które zacierają ich pierwotny charakter.
Najbardziej widoczne są zmiany zachodzące w przestrzeniach publicznych i półpublicznych. Przykładem może być stopniowa rewitalizacja przestrzeni wokół ul. Św. Marcin – niegdyś osi modernistycznego centrum handlowego, dziś powoli odzyskującej rangę miejskiej alei. Znaczącą rolę w ochronie modernizmu odgrywają organizacje społeczne oraz lokalni architekci, którzy nagłaśniają przypadki niszczenia lub przebudowy wartościowych budynków.
Wśród działań pozytywnych warto wyróżnić:
-
konserwację detali architektonicznych (np. oryginalnych balustrad, fasad z betonu architektonicznego),
-
przywracanie pierwotnych rozwiązań kolorystycznych i materiałowych,
-
adaptacje przestrzeni do nowych funkcji z poszanowaniem dla ich modernistycznej logiki,
-
działania edukacyjne i wystawy przypominające o roli modernizmu w kształtowaniu tożsamości miasta.
Renowacje przeprowadzane z szacunkiem dla idei modernizmu pozwalają nie tylko ochronić materialne dziedzictwo, ale również uczynić je ponownie użytecznym. To właśnie tu, na przecięciu przeszłości i przyszłości, toczy się współczesna opowieść o modernistycznym Poznaniu – mieście, które potrafi spojrzeć na swoją architekturę z perspektywy odpowiedzialności i dumy.
Szukasz w Poznaniu przystępnego cenowo i schludnego miejsca na nocleg? Sprawdź: https://hotelwloski.pl
